İTÜ’de Tamamlanan Doktora Tezi ile İstanbul İçme suyu Sisteminde CBS Tabanlı Su Kalitesi İzleme ve Yönetim Sistemi Geliştirildi
İstanbul Teknik Üniversitesi Çevre Mühendisliği Anabilim Dalı’nda Y. Müh. Deniz Aydın tarafından tamamlanan doktora tezinde, içme suyu dağıtım sistemlerinde su kalitesinin etkin yönetimi için Coğrafi Bilgi Sistemi (CBS) tabanlı bir karar destek sistemi tasarlandı ve İstanbul örneğinde uygulandı.
Tez, su kaynağından tüketici musluğuna kadar tüm süreci (havza, arıtma tesisleri, isale hatları, depolar ve dağıtım şebekesi) konumsal olarak izlemeyi hedefliyor. “İçme suyu Kalitesi Yönetim Ana Planı” çerçevesinde geliştirilen sistem, sorgulama, trend analizi, tematik harita üretimi, şebeke analizi ve senaryo yönetimi gibi güçlü araçlar sunuyor.
Sistemin Temel Özellikleri
- Kullanılan Teknolojiler: MicroStation V8, MS GeoGraphics, Bentley GeoWeb Publisher ve Oracle veritabanı ile web tabanlı yayınlama ortamı.
- İzlenen Parametreler: Bulanıklık, toplam koliform, bakiye klor, pH, trihalometan (THM) gibi kritik su kalitesi göstergeleri.
- Uygulama Alanı: İstanbul’un Avrupa ve Asya yakalarındaki ana arıtma tesisleri (Ömerli, Kağıthane, İkitelli, Büyükçekmece vb.), depolar ve dağıtım şebekesi.
Analiz sonuçları, özellikle boru sonları ve ölü noktalarda su kalitesinde bozulma riskini ortaya koydu. Tez, bu riskleri azaltmak için şu önerilerde bulunuyor:
- Havza koruma ve kontrolü
- Arıtma tesislerinde optimizasyon
- İsale hatları ve depoların periyodik temizliği ile dezenfeksiyonu
- Dağıtım şebekesinde ölü noktaların azaltılması
- Kritik noktalardan düzenli deşarj uygulaması
Bu çalışma, İSKİ’nin içme suyu işletmeciliğinde veri temelli, bilimsel ve hızlı karar almayı mümkün kılan bir altyapı bilgi sistemi oluşturarak, kamu sağlığının korunması ve sürdürülebilir su yönetiminde önemli bir adım niteliği taşıyor.
Türkiye’deki Benzer CBS Projeleri
Türkiye’de İçmesuyu ve Altyapı Yönetiminde CBS Tabanlı Benzer Projeler şu şekilde öne çıkıyor. İTÜ doktora tezinde (Deniz Aydın, 2007-2008) geliştirilen İstanbul içmesuyu sisteminde CBS tabanlı su kalitesi izleme ve yönetim sistemi (sorgulama, trend analizi, tematik haritalar, şebeke analizi ve senaryo yönetimi odaklı), birçok büyükşehir su idaresinin (SUKİ) altyapı bilgi sistemlerine ilham vermiştir.
1. İSKİ Altyapı Bilgi Sistemi (İSKABİS) – İstanbul
- Türkiye’nin en kapsamlı örneği.
- Toplam 26.500 km içmesuyu, atıksu ve yağmursuyu hattının yaklaşık %87’si (23.000 km) CBS’ye aktarılmıştır.
- İçmesuyu temini, dağıtım, arıtma tesisleri, depolar ve şebeke entegrasyonu.
- Planlama, inşaat, bakım-onarım, arıza müdahalesi ve altyapı görüşlerinde kullanılır.
- Maliyet düşüşü (%40-90), işlem hızında artış ve hızlı karar alma sağlar.Web.itu
2. KOSKİ CBS (Konya Su ve Kanalizasyon İdaresi)
- Yerli ve milli olarak geliştirilen kapsamlı bir Akıllı Şehir uygulaması.
- Su şebekesi, 4.000’den fazla üstyapı tesisi, altyapı projelerinin planlama-yapım-işletme süreçleri.
- Coğrafi verilerin toplanması, depolanması, güncellenmesi, analizi ve görüntülenmesi.
- Karar destek sistemi olarak su ve kanalizasyon hizmetlerinin performans izleme, sorun tespiti ve hızlı müdahale sağlar.
- Türkiye’nin en büyük su şebeke hizmetlerinden birinde aktif olarak kullanılır.Koski
3. ASKİ Coğrafi Bilgi Sistemi – Ankara
- Tüm şebeke sistemi sayısallaştırılarak CBS kurulmuştur.
- Abone, arşiv, arıza ve SCADA sistemleriyle entegre çalışır.
- Altyapı yönetiminde hızlı sorgulama ve analiz imkanı sunar.Basarsoft
Diğer Önemli Örnekler
- İSU (Kocaeli): İçmesuyu Bilgi Yönetimi Sistemi (İBYS) kapsamında hidrolik modelleme ve CBS entegrasyonu.
- DESKİ, BUSKİ, GASKİ, ASAT gibi birçok SKİ’de (Su ve Kanalizasyon İdaresi) altyapı envanteri, şebeke haritaları ve varlık yönetimi için CBS uygulamaları mevcuttur.
- Tekirdağ TESKİ ve diğer illerde yerel yönetimlerde su yönetim bilgi sistemi oluşturma çalışmaları (örneğin sulama şebekesi, içme suyu şebekesi hidrolik modelleme).
- Akademik ve ulusal düzeyde: Su kalitesi izleme, havza yönetimi, yeraltı suyu potansiyeli haritaları ve SCADA+CBS entegrasyonlu projeler (örneğin Porsuk Çayı, Haliç su kalitesi analizleri).
Genel Durum ve Faydalar
Türkiye’de büyükşehir belediyelerinin büyük çoğunluğunda (%89 civarı) CBS’nin kurumsal düzeyde veya ileri entegrasyon seviyesinde olduğu belirtiliyor. Bu sistemler genellikle:
- Şebeke envanteri ve sayısallaştırma,
- Su kalitesi ve kayıp-kaçak izleme,
- Arıza ve bakım yönetimi,
- Hidrolik modelleme,
- Karar destek ve raporlama (tematik haritalar, sorgulama) için kullanılıyor.
İTÜ tezindeki gibi su kalitesi odaklı CBS yaklaşımı, özellikle ölü noktalar, depo temizliği, dezenfeksiyon ve havza koruma önerileriyle birçok projede benzer şekilde uygulanmaktadır. Bu çalışmalar, veri temelli yönetim, kamu sağlığının korunması ve sürdürülebilir su kaynakları kullanımı açısından önemli bir altyapı oluşturuyor.
Kısaca: İstanbul’daki öncü çalışmanın ardından Konya (KOSKİ), Ankara (ASKİ) ve diğer büyükşehirlerde daha kurumsal, entegre ve akıllı sistemlere geçiş hızlanmıştır. Bu projeler, geleneksel yöntemlerden dijital karar destek sistemlerine evrilmede kritik rol oynamaktadır.
