610 SAYFALIK DEV ESER SANDRAS’IN ÇİÇEKLERİ Yazarlarından Günür Karaağaç Anlatıyor: “Kaunos Kentinin Ölemez Dağının koynunda kurulması, gelişmesi ve tarihe mal olması hiç de rastlantı değildir. Çünkü çok zengin bir coğrafyadır. Bu zenginliği de eski çağda Körfez, günümüzde ise göldür. Köyceğiz Gölü’nün birçok anlatımı vardı. Bunlardan en önemlisi eski çağda yani milattan önce Köyceğiz Gölü bir körfezdir.
Zaten Kaunos’lular burada limanı kurarken liman dışarıya açıktır deniz araçları rahatlıkla girip çıkmaktadır limana.
Fakat Dalaman çayı e Burdur’dan doğup Dalaman sınırına kadar Garafilli ismini alır.
Dalaman sınırından sonra da Dalaman çayı adını alıyor. Bu Muğla sınırları içerisinde 100’ün üzerinde antik kent vardır. Bu kentlerden birisi de Kaunostur. Kaunos, Çandır köyünün hemen yakınlarında milattan önce 8. yüzyılda
kurulmuş bir antik kenttir. Bu antik kentin çok önemli, eski sağda önemli olan köy şeyi limanı. Kentin limanı. … zaten taşımacılık göz önünde bulundurularak Kaunos öyle kurulmuştu. Bu liman Dalaman çayının e getirdiği alüminyum ve malzemelerle Kemaliye ve Okçular’dan sonra denize dökülür. Denize dökülünce de körfezin önü tıkanır. Körfezin önü tıkanınca buradaki göl 1,5 metre yükselir ve kentin alt katları suyun altında kalır. Bugün bile bunu çok rahatlıkla görebiliyoruz. Köyceğiz Gölü tarihi süreç içerisinde oldukça önemlidir. Örneğin Bulgarlar; Ağlı ormanlarını aldıkları zaman bu ormanların kerestesinin taşınmasında Köyceğiz gölünü kullanırlar. Arada kesilen ağaçlar yuvarlak çay üzerinden göle taşınır. Gölde priçelli ( Halk ağzında kütük taşınan yelkenli deniz araçları) dedikleri Yelkenlisiyle önce Rodos’a sonra Mısır’a taşınır ve Mısır’da demir yolunun alt aksamı oluşur. Bugün tarihi süreç içerisinde Yavuz Sultan Selim döneminde; gölün hemen kıyısında bulunan Köyceğiz köyünde 500’ün üzerinde çadır vardır. Böyle bir hayat kurulmuştur burada. Biz bu hayatı biraz daha hızlandırdığımız zaman 1896 yılına kadar Köyceğiz köyünde bu hayat sürer.
Mutasarf Ali Paşa döneminde orada bir de imar vardır. Yani bir konak vardır. Bugün hala daha o konak ayaktadır. Köyceğiz’in oluşumu ise çok kısa şöyledir.1896 yılında Köyceğiz köyü bugünkü Tahir ağa çiftliğinin üzerine taşınır.
Köyceğiz’deki Tahir Ağa Çiftliği ise, bu çiftlik 19. yüzyılda Menteşe Sancağı’nın en önemli büyük arazi işletmelerinden biri olarak karşımıza çıkmaktadır.
Yakın zamanda yayımlanan XIX. Türk Tarih Kongresi bildirilerinde Tahir Ağa’nın adı doğrudan geçmektedir. Belgelerde şu bilgi yer alır:
- Köyceğizli Tahir Ağa ile kayını Süleyman’ın,
- Ağla Çiftliği civarındaki mîrî (devlet) ormanlar ile,
- kendi tasarruflarındaki Yangı Çiftliği bitişiğindeki ormanlar üzerinde hak iddia etmeleri nedeniyle haklarında dava açıldığı belirtilmektedir. Bu olay, Köyceğiz’de devlet ormanları ile büyük çiftlik sahipleri arasındaki anlaşmazlıklara örnek olarak gösterilir.
Bu kayıt bize önemli ipuçları veriyor:
- Tahir Ağa, sıradan bir çiftçi değil, geniş arazi ve orman tasarrufuna sahip yerel bir eşraf mensubuydu.
- Tahir Ağa’nın en azından Yangı Çiftliği üzerinde tasarruf hakkı bulunuyordu.
- Ağla Çiftliği çevresindeki devlet ormanlarıyla ilgili ihtilaf, Sandras ormanlarının ekonomik değerinin ne kadar yüksek olduğunu gösteriyor.
Tahir Ağa Çiftliği neredeydi?
Şu anki bilgilerle “Tahir Ağa Çiftliği” adıyla kesin koordinat verilmiş bir yer tespit edilemiyor. Ancak belgeler, çiftliğin:
- Köyceğiz Kazası sınırları içinde,
- Ağla Yaylası ve Yangı çevresindeki ormanlarla bağlantılı olduğunu göstermektedir.
Bu da çiftliğin, Sandras Dağı eteklerinden Köyceğiz Gölü havzasına uzanan kereste üretim ve taşıma güzergâhı üzerinde yer almış olabileceğini düşündürmektedir.
1927’de Bulgarlar gidince bugünkü ilçenin oluşumu böyle başlar ve hatta Köyceğiz’le gölüyle anılır bu hikayeler.
E bir emekli albay gelir de der ki Köyceğiz suyu salınmış değirmene benziyor. Köyceğiz gölü bu hale getirdi… Yoksa göl mü Köyceğiz’i bu hale getirdi diye böyle bir söylem gelişir.. Ayaklı göl adını zaten alıyor. Bu menderesler yani kanal eski çağda adı “Kalvis” tir. Günümüzde ise Dalaman Dalyan çayıdır. 10km denize kadar olan mesafesi … Etrafı sazlıklarla doludur. Eee burada Özel Çevre 1988’de almış olduğu önlemlerle yapılaşma sıfıra düşmüştür. Gölün batı yakası eski özelliğini korur ama doğu yakasında bir Dalyan kasabası kurulmuş ve birkaç köy dizilmiştir. Dolayısıyla Dalaman’ın her gün büyümesi hem gölün alanını daraltmakta buradaki doğal yaşamın dengesini bozmaktadır. Göl 50 km² büyüklükte olup en derin yeri Sultaniye kaplıcaları önündedir ve 70 metredir.
En sığ yeri ise gölün hemen orta kısmına geliyor. 14 metre derinliklerdir. Gölün altyapısı su olarak yani henüz yerleşik bir duruma gelmediği için jeolojik olarak gölde patlamalar olur. Bu patlamalarla 1941 yılında en büyük patlama olmuş. Göldeki tüm balıklar ölmüş ve su gözlerine kaçan balıklar daha sonra çoğalarak gölün doğal dengesini tekrar korumuştu. Bu özelliğinden dolayı Dalko kurulmuş.
Dalko’nun kuruluşları eskiye gider. Alman harbinden dolayı İstanbul’daki iş adamları Köyceğiz’e taşınır.. birkaç tanesi. Bunlardan birisi de Lütfü beydir. Dalko kurulur ve burada balık üretimine başlar. Daha sonra da tabii bugünkü Dalko değildir. Bu sadece onun bir balık üretme için tesislerdir. Daha sonra Dalko düzenli olarak görülür ve balık üretime geçer. Bugün yörenin balık eihtiyacını göl karşıladığı gibi dışarı ihraçta da önemli bir yere sahiptir. Göl bu özelliğiyle oldukça zengin özellikler taşımaktadır ve turizm açısından da bugün görüyoruz oldukça önemli. Ve zaten şu anda biz, eee, plajın, gölün hemen batı yakasındaki küçük plajda röportajımızı gerçekleştiriyoruz.
Not: Bu kolajdaki limanlar, tüccar portreleri ve kereste sahneleri dönem arşiv fotoğraflarına dayanmaktadır. Bulgar tüccarların Köyceğiz kerestesini yüklediğini gösteren doğrudan bir fotoğraf günümüze ulaşmadığından, yükleme sahnesi tarihsel kıyafetler, ticaret yöntemleri ve dönemin belgeleri esas alınarak temsili olarak yeniden oluşturulmuştur.
